O’tmishdan ertaklar insho

ABDULLA QAHHORNING “O’TMISHDAN ERTAKLAR”
QISSASI VA “SAROB” ROMANI .
“Sarob” romani. “Sarob romani” kitob bo’lib chiqqandan buyon to hozirga
qadar uning tevaragida qizg’in bahs-munozaralar davom etib keladi. U haqda
ko’pgina nohaq ta’nalar ham aytilgan. Adib tarjimayi holida shunday yozadi:
„Sarob”ni to’rt yilda yozib tugatdim… Uni kitobxon xush qabul qildi, lekin ba’zan
arzon shuhratparastlik, ba’zan siyosiy demagoglik, ba’zan esa to’gridan-to’g’ri
jaholat natijasi bo’lgan tanqid nayza ko’tarib qarshi oldi. Bu nasrda hatto farosatli
odamlarni ham chalg’itdi”. Adabiy davralardan birida „Sarob” tanqidi munosabati
bilan berilgan savolga yozuvchi: „Tanqid shu paytga qadar „Sarob”dan nuqul
siyosat izladi. Romandagi odamlarning dardi-dunyosini, oh-u zorini eshitadigan bir
azamat topilmadi”, deya afsus bildirgan edi.
To’g’ri „Sarob”da XX asr 20-yillardagi ziddiyatli ijtimoiy-siyosiy hodisalar,
mafkuraviy siyosiy kurashlar ifodasi ham bor. Davr siyosati ta’sirida, inqilobga
qarshi chiqqanlarni tarafkashlik bilan qoralashga urinish ham mavjud. Biroq
„Sarob” siyosat asari emas. Romandagi asosiy narsa undagi yetakchi personajdir –
Saidiy bilan Nunisxon qismati, ruhiyati tahlili ifodasidir. Bu roman birinchi galda
xazon bo’lgan muhabbat, uvol bo’lgan umr dostonidir. Ikki ko’rkam yoshning, bir-
biriga munosib, aslida baxt uchun tug’ilgan, ammo shaxsiyatidagi, tabiatidagi
ojizliklar, qolaversa, jamiyatdagi ziddiyatlar tufayli hayotda o’z o’rnini, baxtini
topolmagan navqiron avlodining achchiq fojiiy qismati, ruhiy iztiroblar, oh-zorlari
to’g’risidagi asardir.
Saidiy bilan Munisxon muhabbati, ular umrining zavol topishida, shubhasiz,
bu yoshlar tushib qolgan sharoit, vaziyatning ziddiyatlarga to’la davrning hissasi,
ta’siri katta. Ayni paytda inson bolasi nomukammal bir zot. Taqdiri azalning
o’yinimi, peshonaga yozilganning ro’yobga chiqishimi yoki insoniy ojizliklar
oqibatimi – ro’y bergan omadsizlik va baxtsizliklar uchun birinchi galda ularning
o’zlari aybdordirlar; o’ztaqdirlariga nisbatanloqaydlik, xudbinlik, maqsad yo’lida
sobitsizlik, mutelik ixtiyorni o’zgalar qo’liga topshirib, razolat bilan ittifoq
tutinish, bundan ham yomoni, razolatga ko’nikish inson bolasi uchun eng og’ir
gunoh, ko’rgilik, katta fojia. Asarda siz Saidiy va Munisxonning achchiq sevgi va
umr savdosi, ruhiy iztiroblari, dramalarga to’la qalb daftari bilan tanishib, alamli
o’ylarga tolasiz. Bu jihatdan “Sarob” jahon adabiyotidagi ayni shu xil ruhiy fojialar
tasvir va tahlil etilgan eng yetuk asarlar bilan bir qatorda turadi.
Qlatis vaziyatlarda bosh personaj qismatida, ruhiyatida yuz bergan o’ta
ziddiyatli, fojiali holatlar asarda katta mahorat bilan ko’rsatilgan. Inson bolasi
uchun eng og’ir ko’rgulik fojia o’zining ko’ngil mayliga zid boorish, ta’bi
suymagan ishni qilish, bundan ham og’iri – jirkanch vaziyatga o’zini moslash,
taqdirning shafqatsizligiga, omadsizlikka ko’nikish, omonat asoslar orqali o’zini
ovutishdan iborat. Saidiy domla xonadonida ana shunday mushkulotga duch
keladi: aqlga – tasavvurga sig’maydigan hol yuz beradi – sekin-asta Saidiy
qalbidagi barkamol go’zal qiz Munisxon o’rnini ma’naviy qashshoq, jismoniy
xasta o’ta xunuk tasqara Soraxon egallay boshlaydi. Yozuvchi bu ruhiy jarayonni
butun mushkuloti, og’riqlari, azob istiroblari bilan ifoda etadi. Ayniqsa, Saidiyningko’ngilsiz vaziyatga o’zini ko’niktirish, o’zini Soraxondan fazilatlar qidirish
jarayoni tasviri yozuvchining noyob badiiy kashfiyotidir. Deyarli shundy hol
Munisxonda ham yuz beradi. Munisxon ham, o’z navbatida, Saidiydek ko’rkam,
istedodli yigit qolib, vaziyat taqazosi, aka xohishi, amri bilan ma’naviy tuban
ko’rimsiz, jirkanch odamga zo’rlab uzatiladi.
Yozuvchi Saidiyning ya’ni qabohatga moslashgan bandai mo’minning bu
xonadondagi xorliklari, insonlik shani, nafsoniyatinig oyoq osti etilishi, tasqara
xotin, bulbuli go’yo qaynona, makkor qaynota tomonidan tahqirlanishi, xasta opasi
boshiga tushgan chidab bo’lmas xo’rliklar, bularning ustiga ishdagi, ijodidagi
omadsizlik, tanazzul tarixini batafsil ko’rsatadi. Saidiyning o’sha kezlardagi
nochor holati, istiroblari inson qalbini larzaga soladi. Yozuvchi qahramonning
ayanchli qismati xususida bir personaj tilidan lo’nda qilib shunday deydi:
“Rahimjon hozir shalag’i chiqqan aravaday Murodxo’ja domlaning tomorqasida
ag’anab yotibdi”. Nihoyat, Saidiyning ichki hayoti bilan tashqi hayoti orasidagi
kundan kun o’sib borayotgan qarama-qarshilik uning joniga qasdqilar darajasiga
yetadi; utelba holga tushadi, o’lim qidirib, bu dargohdan olib ketadi.
“Sarob” romanida zamonning o’tkirchi dovullari ta’sirida bitilgan zaif
o’rinlar ham bor; biroq bu zamon bosh personajlar fojiiy qismati, ruhiyati dramasi
tasviri va badiiy tahlilidan kelib chiqadigan achchiq saboqlari bilan hamma davr
kitobxoni uchun qimmatlidir. “Sarob”ni o’qigan kitobxon inson farzandi hayotda
hamisha mustaqil, o’z taqdiri uchun mas’ul, yuksak e’tiqod yo’lida sotib va
kurashchi bo’lishi darkor, degan xulosaga keladi.
“O’tmishdan ertaklar” qissasi. “O’tmishdan ertaklar” yozuvchi ijodining
o’ziga xos yakuniy so’nggi cho’qqisi bo’ldi. Garchi “O’tmishdan ertaklar”dan
keyin ham bir qator hikoyalar, “Muhabbat” qissasi yaratolgan, ularda qahhorona
bitilgan satrlar bo’lsa-da, badiiy yetuklik jihatidan “O’tmishdan ertaklar”bilan
tenglasha olmaydi.
“O’tmishdan ertaklar” muallifning bolalikda ko’rgan – ko’chirganlari
haqidagi avtobiografik asar, biroq o’zbek adabiyotidagi mavjud avtobiografik
asarlardan, jumladan, zamondoshi Oybekning “Bolalik” qissasidan keskin farq
qiladi. “Bolalik”da lirik talqin, hodisalarning shoirona idrok etish ustun. Bola
obrazi Oybek qissasida birinchi planda ko’rinsa, uning ko’rgan – kechirganlari
sarguzashtlari, shu kechinmalari tufayli murg’ak qalbida tug’ilgan rangba-rang
tuyg’ular ifodasi asar asosini tashkil etsa, “O’tmishdan ertaklar”da bola Abdulla
obrazi orqa o’rinda turadi, u asosan “kuzatuvchi”, “guvoh”, “xolis hikoyachi”
tarzida beriladi; yozuvchilar asosiy diqqat-e’tibori bola guvohligida oilada, oila
tevaragida yuz bergan voqealarni – turmushning obyektiv lavhalarini chizishga
qaratilgan. Bu qissada ham yozuvchi hikoyanavisligicha qoladi, oxirgi “Qo’qon
xarobalari orasida” bobini mustasno etganda, qissaning sarlavhalangan deyarli har
bir bobi tugal hikoyadir, aniqrog’i ular fojiali ruhdagi voqeiy novellalardir.
Yozuvchi bu asarida real hayotda ko’rgan-kechirganlaridan “badiiy to’qima” –
ijodiy fantaziyalarsiz yetuk hikoya – tugal san’at asari yaratishning, real hayot
“haqiqatini dildan o’tkazish, unga ko’ngildagi gaplarni singdirish”ning ajoyib
namunalarini berdi. Umr bo’yi adibga tinchlik bermagan, butun ijodida temirchio’chog’idagi cho’g’dek yallig’lanib turgan inson sha’ni, qadri bilan bog’liq
alamli o’y-tuyg’ular, jaholatga qarshi isyon bu qissada adibning so’nggi faryodi-
fig’oni kabi yangrardi.
Ayni shunday asarni ayni 60-yillar o’rtasida yaratilish sababi nimada?
“O’tmishdan ertaklar” shunchaki adabiyotdagi an’ana ta’sirida muallifning bolalik
xotiralarini qog’ozga tushirib niyatida vujudga kelganmi? Nega bu asar
adabiyotdagi mavjud bolalik qissalaridan farqli o’laroq, asosan, xo’rlangan, sha’ni
toptalgan kimsalar, jaholat qurbonlari haqidagi hikoyalardan iborat bo’lib chiqdi?
Buning sabablarini, jumladan, yozuvchining asar yozilish oldidagi ruhiy holati,
kayfiyatlaridan izlash darkor. Adibning o’sha kezlarda yondaftarda yozib qoldirgan
qaydlaridan birida shu so’zlarni o’qiymiz:
“Mamlakatimizda Stalindan so’ng uzundan uzun momaqaldiroq bo’lib o’tdi.
Bu momaqaldiroqni birinchi sadosi xalqlar ko’nglida juda katta orzu-umidlar
uyg’otdi, xalqlar buning ketidan keladigan obirahmatni kutdi. Biroq
momaqaldiroq, shamol-to’polon ko’tardi-yu obirahmatdan bir tomchi ham
tommadi”.
Bir joyda qo’nim topolmay, qishloqma-qishloq ko’chib, azondan kechgacha
ter to’kib ishlar, tinimsiz temir taqirlatib, kichkina xonadon dasturxonini to’kin
qilolmay, armonda yurgan omadsiz ota, sakkizta bolasini qora yer bag’riga berib,
o’jar qaynona dag’dag’lari, darbadar hayot mashaqqatlari tufayli ozib-to’zib,
“arvak” holiga tushgan mushtipart ona, shafqatsiz darbadar turmush, tahqir-u
xo’rliklardan “indamas”, “soqov”ga aylangan bola haqidagi lavhalar o’quvchining
yurak-bag’rini ezib yuboradi. O’zgalarning hayoti-chi? Yozuvchi mehnatkashlar
hayotiga oid biri biridan ayanchli, biri biridan dahshatli lavhalar keltiradi.
Yo’qchili, jaholat qurboni Babarning mudhish taqdiri, ochilmasdan
gulg’unchaligida xazon etilgan “hur qiz” – Sarviniso halokati – har biri dahshat,
fojia! Qonsiz, shaxs halokatidan xoli, biroq gumrohlik, jaholat bilan bog’liq, bir
qarashda kulgili tuyulgan hodisa ham aslida bir fojia! Chunonchi, katta shahar
Qo’qondan bor-yo’g’i yigirma chaqirim naridagi qishloq ahli German bilan urush
boshlanganligi xabarini ikki oydan keyin, o’shanda ham tasodifiy suratda eshitadi;
kishilarning ko’ziga oddiy hodisalar – mashinaning chok tikishi, patefonning
qo’shiq aytishi, bir palla tarvuzning po’chog’ida ko’rsatilgan oddiy “nayrang”,
ohanraboning temir kalitni o’ziga tortishi, tug’ruqxonada odamning tug’ilishi,
“shayton arava” – velosiped mingan kishining harakati – barcha-barchasi
g’ayritabiiy, mo’jiza bo’lib ko’rinaveradi. Jo’n, ba’zan tasodifiy xatti-harakatlar
juda ko’ngilsiz va dahshatli oqibatlarga olib keladi. “O’likning yog’ini, tirikning
tirnog’ini yeyishga” turgan “ajdaho” To’raqul vofurush o’jar, dog’uli Valixon
so’fi, olg’ir, mug’ambir ellikboshi, oqposhshoning arzandasi yuz boshi bilan
bog’liq hikoyalar dillarni larzaga soladi.
Qissada goho ko’ngilga huzur baxsh etuvchi nurli lavhalar, kishilararo hazil-
mutoyibalar ham uchraydi, biroq bu quvonchli daqiqalar uzoqqa bormaydi, tezda
avvalgisidan battarroq, dahshatliroq hodisalar bilan almashadi. Oqdomlaning
jinnixonasi yonida umrguzorlik qilish azobidan qutilib, Yaypanga ko’chgan
oilaning yo’ldag holatini eslaylik: yo’l bo’yidagi devorsiz, devori qulagan, nuragan
bog’lar, qing’ir-qiyshiq uylarini quchoqlab yotgan chorbog’lar, qiyg’os gulagkirgan daraxtlar… butun qishloq kattakon bog’ga o’xshaydi. Shu damlarda oila
a’zolari qatori Abdullaning ham ko’ngli chog’, o’rik g’o’rasini yeganda ham
hamma yoqni bahor hidi tutib ketadi, butun bahor shu chigitdakkina g’o’raning
ichiga qamab qo’yilganday tuyuladi… Afsus, bu quvonch uzoqqa bormaydi. Mana
shu go’zal makonda oila manfur kimsa Vofurush xonadoniga tushib qoladi,
oilaning galagi ko’rguliklari boshlanadi… Oilaning yana bir ko’shgan joyi –
Oqqo’rg’on qishloq emas, anjirzor bog’lar, chorbog’larda nuqul anjir. Oila tushgan
hovli sahnida ikki tup anjir, shoxlarida shig’il mevalar, kindigidan sap-sariq
sharbat oqib yotipdi; ochlik bo’lishiga qaramasdan, unga hech kim tegmagan…
Quvonchli hodisa vaziyat; biroq shu zahoti dilni g’ash qiladiga holat; hovlining
egasi bulturgi vaboda bolachaqasi bilan qirilib ketgan; oila mana shu xosiyatsiz
maskanda yashashga majbur…
Bundan butun asar mana shunaqa ko’ngilsiz voqealr tizimidan tashkil
topgan.
Qiqasi, o’zbek adabiyotida ma’nosiz hayotning bu xildagi muthish
manzaralari hech qachon bu qadar shafqatsizlik bilan ifoda etilgan emas. Yozuvchi
haqiqat oldida hatto o’z yaqinlari, otasini ham ayamaydi. Bu jihatdan “O’tmishdan
ertaklar” XX asr jahon janggi adabiyotining noyob badiiy durdonalari qatoridan
o’rin olishga haqlidir.

(Visited 24 times, 1 visits today)
Понравилось? Пожалуйста поделитесь с друзьями.
Fikr bildirish

;-) :| :x :twisted: :smile: :shock: :sad: :roll: :razz: :oops: :o :mrgreen: :lol: :idea: :grin: :evil: :cry: :cool: :arrow: :???: :?: :!:

Matn nusxasini olish taqiqlanadi! @sadikovuz