Oybek hayoti va ijodi mavzusida insho

OYBEKNING HAYOTI VA IJODI.
Reja:
BAYONI:
Muso Toshmuhammad o’g’li Oybek 1905-yil 10-yanvarda Toshkentning
Gavkush mahallasida dunyoga keldi. Bir paytlar hali rus manufakturasi mahalliy
to’quvchilari va ularning mollarini siqib chiqarmaganida, bu mahallada istiqomat
qilgan aksar aholi bo’zchilik bilan shug’ullanar edi. Bo’lajak yozuvchining otasi
Toshmuhammad aka ham dastlab bo’zchi bo’lgan. Lekin bu hunar turmush
tebratish kuchiga ega bo’lmay qolganida, u Toshkent atrofidagi qishloqlarga
qatnab, baqqolchilik qilgan.
Oybek dastlabki ma’lumotini musulmon maktabida oldi. Bu maktabda
garchand tarix, geografiya, matematika singari fanlar o’qitilmagan bo’lsa-da,
Oybek u yerda So’fi Olloyor , Navoiy, Xo’ja Hofiz, Bedil singari mumtoz o’zbek
va fors-tojik shoirlari ijodi bilan tanishdi. Oktabr o’zgarishidan keyin, 1919-yilda
esa “Namuna” deb atalgan boshlang’ich sovet maktabida o’qishni davom ettirdi.
1921-yili “Namuna’” maktabini tugatib, shu yili Xadrada tashkil etilgan Navoiy
nomidagi ta’lim va tarbiya texnikumiga o’qishga kirdi. Shu yerda u Navoiy ,
Fuzuliy, Pushkin, Lermontov, Tolstoy va boshqa mumtoz adiblar ijodi bilan oshno
bo’ldi.
Oybek o’z hayotining bu ko’klam faslini eslab “Xayol daryosi keng edi
menda. O’qtin – o’qtin, o’zimcha mashq qilib, bitta – yarimta she’r yozib ham
qo’yardim. Xotiramda bor, ilk she’rim texnikumning “Tong yulduzi” degan
devoriy gazetasida chiqdi. Keyin shu gazetaga o’zim mas’ul muharrir bo’ldim.
Sekin – sekin respublika gazetalarida she’rlarim bosila boshladi”, deb yozgan.
1925-yili ta’lim va tarbiya texnikumini tugatgan Oybek O’rta Osiyo davlat
universiteti ijtimoiy fanlar fakultetining iqtisod bo’limiga o’qishga kirdi. Davr
yoshlardan rus tilini puxta bilishni, o’zi tanlagan soha bo’yicha yuqori malakali
mutaxassis bo’lib yetishishni talab etar edi. Oybek shu talabdan kelib chiqib, 1927-
yilda o’qishni Leningrad (hozirgi Sankt – Peterburg) dagi Xalq Xo’jaligi institutiga
ko’chirib oldi. Ammo bu yerdagi sovuq va zax havo unga o’qishni tugatish
imkonimi bermadi. Oybek 1929-yili Toshkentga qaytib, oradan bir yil o’tgach,
keyin ma’lumotli iqtisodchi diplomini oldi. Shundan keyin u 1935-yilgacha o’zi
tugatgan dorilfununda iqtisodiyot kafedrasining assistenti lavozimida xizmat qildi.
Yillar o’tgan sayin siyosiy iqtisod va badiiy ijodning har biri Oybekdan
butun vaqtini bag’ishlashni talab eta boshladi. Ammo uning qalbida ijod mehri
kuchliroq edi. Shuning uchun ham Oybek 1935-yili siyosiy iqtisod va marksizm-
leninizmdan dars berishni tashlab O’zbekiston Fanlar komiteti qoshidagi Til va
adabiyot institutida ilmiy xodim bo’lib ishga o’tdi. Bu vaqtda uning “Tuyg’ular”,
(1926 ), “Ko’ngil naylari”(1929), “Mash’ala” (1932), “Baxtigul va
Sog’indiq”(1933) she’riy to’plamlari nashr etilgan va Oybek shoir sifatida o’zbek
adabiyotidan mustahkam o’rin olgan edi.
Oybek adabiyotni, ijodni tanlaganida, hali 1937-yil bo’roni tinch uyquda edi.
Ammo oradan ikki yil o’tar-o’tmas, bu bo’ron uyg’onib, o’zbek adabiyotining
chinorlarini yulib ketdi. Bu bo’ron Oybekni ham chetlab o’tmadi. U ham
institutdan, ham Yozuvchilar uyushmasidan haydaldi. Lekin tabiat unga temiriroda hadya etgan ekan, u hayotning ana shu mushkul kezlarida 1916-yil
qo’zg’oloniga bag’ishlangan “Qutlug’ qon”romanini yozdi (1938). Roman
garchand katta qiyinchilik bilan 1940-yili bosilib chiqqan bo’lsa-da, Oybek uning
o’zbek adabiyotida katta voqea bo’lganligi va kitobxonlar e’tiborini
qozonganligidan ilhomlanib,”Navoiy” romanini yozishga kirishdi va uni 1942-yili
tugatdi.
Oybekning Navoiy haqida roman yozishi tasodifiy emas. Butun umri bo’yi
mumtoz o’zbek adabiyoti va uning cho’qqisi – Alisher Navoiy ijodini sevib
o’rgangan Oybek, bu romanni yozishdan oldin, ulug’ shoirning hayoti va ijodiga
bag’ishlangan qator ilmiy maqolalar yaratdi. 1937-yilda esa ushbu romanning
o’ziga xos poetik eskizi bo’lgan ”Navoiy” lirik dostonini ijod qildi. Oybekning
temuriylar davri madaniyati, tarixi , xususan, Navoiy ijodini o’rganishga
bag’ishlangan ilmiy ishlari uning 1943-yilda yangi tashkil etilgan O’zbekiston
Fanlar akademiyasiga haqiqiy a’zo bo’lib saylanishiga to’la huquq berdi. Oybek
o’z siymosida olim va adibni mujassamlashtirgani sababli 1945-yildan boshlab
O’zbekiston yozuvchilar uyushmasi rayosatining raisi (1949gacha) va 1943-yildan
e’tiboran respublika Fanlar akademiyasi gumanitar bo’limining boshlig’i (1951-
yilgacha) lavozimlarida faol ijtimoiy, ijodiy va ilmiy faoliyat bilan shug’ullandi.
Oybek urushdan keyingi yillarda “Oltin vodiydan shabadalar”(1949),
“Quyosh qoraymas”(1943-1958), “Ulug’ yo’l”(1967) romanlari, talaygina she’r va
dostonlari bilan o’zbek adabiyotini boyitdi.
Oybek qalamiga mansub adabiy-badiiy asarlar, ilmi-publitsistik maqolalar
va tarjimalar adibning 20 jildlik “Mukammal asarlar to’plami”da nashr etilgan.
Oybek “Navoiy” romani uchun SSSR davlat mukofoti (1946), “Bolalik” qissasi
uchun Hamza nomidagi O’zbekiston davlat mukofoti (1963) bilan taqdirlangan.
Atoqli adib 1968-yil; 1-iyulda vafot etgan. Uning qabri Toshkentning
Farobiy qabristonidadir.
Oybek-chin ma’noda serqirra istedod egasi.U so’z san’ati va
adabiyotshunoslik ilmining barcha tur va janrlarida chuqur iz qoldirgan
yozuvchidir.
Hamid Olimjon Oybek to’g’risida so’zlab, “u prozada shoiru poeziyada
prozaikdir”, deb aytgan edi. Mashhur shoirning qalamkash do’sti haqidagi bu
so’zlarda jon bor : Oybek nasrga she’riyatning muattar nafasini olib kirdi va
she’riyatni faqat nasrga xos bo’lgan tafsillar marjoni ‘bilan boyitdi. Uning nasriy
asarlaridagidek shoirona til boshqa biror yozuvchida uchramaganidek, she’riy
asarlaridagi tasvir mukammalligi ham faqat uning o’ziga xos fazilatdir.
Adabiyotshunoslar Oybek ijodiga xos bo’lgan yana bir nuqtaga bir e’tiborni
qaratadilar. Ularni kuzatishlariga ko’ra, Oybekning qariyb har bir yirik nasriy asari
uning biror dostonidan o’sib-unib chiqqan. Chunonchi, “O’ch “ hamda “Baxtigul
va Sog’indiq” dostonlari “Qutlug’ qon” uchun “xamirturush” bo’lib xizmat qilgan
bo’lsa, “Navoiy” dostoni shu nomdagi romanning, “Qizlar” dostoni esa “Oltin
vodiydan shabadalar “ning eskizidir. Agar shu fikr asosida yondoshsak , “Quyosh
qoraymas”, “Nur qidirib”, “Bolalik” asarlarining ham “she’riy” ildizlari topiladi.
Oybekning bizga yetib kelgan dastlabki she’ri 1922-yil’da yozil’gan
“Cholg’u tovushi” dir. Yosh shoir ulg’aygani sayin uning qalbidagi tuyg’ular yanada samimiylasha,
teranlasha bordi. Jonivorlarga bo’lgan bolalik mehri katta insoniy sevgi daryosiga
kelib tutashdi.Uning lirik qahramoni haqiqiy muhabbat o’tida toblanib, hayotni,
tabiatni, vatanni, teran his qilish darajasiga ko’tarildi. U Neva bo’ylarida, Qora
dengiz sohillarida bo’lib, ulardan olgan o’chmas taassurotlarini o’z she’rlari qatida
singdirdi. Lekin bu go’zal manzillar oldida o’zbek diyorining alvon ranglari aslo
xira tortmadi. Aksincha, shoir tabiatning bu so’lim manzaralari osha o’z yurtiga
nazar tashlab, uning oltin tuprog’ini o’zgacha bir badiiy kuch bilan sharafladi:
Bir o’lkaki tuprog’ida oltin gullaydi,
Bir o’lkaki, kishilarida shivirlar bahor.
Bir o’lkaki,sal ko’rmasa, quyosh sog’inar…
Bir o’lkaki, g’ayratidan asabi chaqnar.
Baxt toshini chaqib bunda kuch guvillaydi.
1936-yil yozi Oybekning she’riy ijodida yangi bir davrni ochdi. Shoir o’sha
kezlarda qalmkash birodarlari bilan Toshkent atrofidagi go’zal Chimyonda yashab,
A.S.Pushkinning “Yevgeniy Onegin” she’riy romanini tarjima qildi. Bir tomondan,
rus shoirining go’zal she’riy olami, ikinchi tomondan, tog’ qishlog’ining musaffo
havosi bolan navas olish, o’zbek tabiyatining fusumkor manzaratini qalb ko’zi
bilan simirish Oybek bulog’ini jo’shtirib yubordi. Shu davrga oid “Chimyon
daftari” turkumiga kirgan she’rlarida Oybek xassos lirik shoir sifatida qaytadan
tug’ildi. Bu turkumga kirgan “Tog’ sayri”, “Na’matak”, “Tepaga chiqamen, soyga
tushamen”, “Abadiyat va umr”kabi she’rlarida Oybek o’zbek tabiatining
takrorlanmas she’riy obrazini yaratdi.
Urush yillarida Oybek frontga borib, o’zbek jangchilarining jangovar hayotlari
bilan bevosita jang maydonida tanishdi. Uning shu yillarda yozgan va keyinchalik
“Olovli yo’llar” to’plamini tashkil etgan she’rlari ma’lum ma’noda “Quyosh qora
emas” romaniga eskiz bo’lib xizmat etdi. Ehtimol, bu she’rlar o’q yomg’iri ostida
yozilgani uchun u qadar badiiy yuksak emasdir. Lekin ulardan urush yillarining
nafasi ayon eshitilib turadi. Oybekning, ayniqsa “Yig’i kelmadi sira…” she’ridagi
urush haqiqati bilan sug’orilgan manzara tasviridan keyin “Kuygan uylarda uvlar
Qish quyuni betinim. Tanho kezamen, Yig’lar yuragimda Vatanim”satrlarini o’qir
ekansiz, go’yo she’r so’ngida portlash yuz beradigandek taassurot tug’iladi.

(Visited 15 times, 1 visits today)
Понравилось? Пожалуйста поделитесь с друзьями.
Fikr bildirish

;-) :| :x :twisted: :smile: :shock: :sad: :roll: :razz: :oops: :o :mrgreen: :lol: :idea: :grin: :evil: :cry: :cool: :arrow: :???: :?: :!:

Matn nusxasini olish taqiqlanadi! @sadikovuz